/Global söwdanyň tiz depginler bilen üýtgeýän dinamikasy, Germaniýa ýaly eksporta esaslanýan ykdysadyýetlere çuňňur täsir galdyrýar.

ABŞ-da Donald Trampyň täzeden prezident wezipesine saýlanmagy bilen ýokary gümrük paçlarynyň girizilmegi Germaniýanyň ykdysady durnuklylygyna uly howp salýar.   

Germaniýa onlarça ýyllap ABŞ bilen söwda gatnaşyklaryna uly derejede bagly bolup geldi, emma bu garaşlylyk, Ýewropanyň iň uly ykdysadyýetindäki gowşaklyklary has hem ýüze çykardy.   

ABŞ, Germaniýanyň harytlarynyň iň uly importçysy bolmagynda galýar. 2023-nji ýylda Germaniýa ABŞ-a jemi eksportynyň takmynan 10%-ni emele getirýän 157,9 milliard ýewrolyk haryt eksport etdi. Bu ýagdaý, ABŞ-nyň bazaryny esasan hem Germaniýanyň awtomobil we senagat pudaklary üçin ýüz öwrülmesiz ýagdaýa öwürýär.

Emma Trampyň teklip eden gümrük paçlary Kanadadan we Meksikadan import edilýän harytlara 25%, Ýewropa önümlerine 10% hem-de Hytaý harytlaryna 60%-e çenli- Germaniýanyň bu möhüm bazardaky ornuna agyr zarba urup biler. 

Tramp bu hemlelerini amala aşyrsa, onda Germaniýanyň ABŞ-a eksporty 15%-e çenli azalmagy mümkin. 

Germaniýanyň ykdysadyýetiniň esasy diregi bolan awtomobil we senagat pudaklary iň köp zyýan çeken ugurlar bolar. Ykdysady üstünliginiň möhüm ugry bolan awtomobil senagaty ABŞ bazaryndaky ornuny dikeltmekde kynçylyk çekip biler. 

Ykdysadyýetçiler, bu proteksionistik çäreleriň diňe bir Germaniýany däl, eýsem tutuş Ýewropany ykdysady çökgünlige sezewar edip biljekdigi barada duýduryş berýärler.

Kiel Dünýä Ykdysadyýet Institutynyň (IfW) ýolbaşçysy Moris Şularik olar ýaly çäreleriň Germaniýanyň ykdysadyýetine ýetirip biljek zyýanly täsirlerini nygtap geçdi.  

Beýleki tarapdan Federal Ykdysadyýet ministri Robert Habek bolsa gepleşikleriň geçirilmegi barada çagyryş berip, Ýewropa Bileleşiginiň bilelikde jogap bermelidigini belläp geçdi. 

Iň uly alada bolsa Trampyň Hytaý harytlaryna 60%-e çenli gümrük paçlaryny girizmek bilen hemle atmagyndan gözbaş alýar. Bu çäre diňe bir Hytaýa däl, eýsem global üpjünçilik zynjyrlaryna hem täsir edip, Ýewropany we Germaniýany ykdysady taydan ýaramaz täsir ýetirip biler. Bu çäklendirmeler önümçilik çykdajylaryny ýokarlandyryp, Germaniýanyň halkara söwda pozisiýasyny gowşadyp biler. 

Eger Trampyň proteksionistik syýasatlary amala aşyrylsa, bu ýagdaý Germaniýanyň iň möhüm söwda hyzmatdaşyna uly zyýan ýetirer we ýurdy ykdysady çökgünlige sezewar edip biler.   

Güýçlenýän ykdysady basyşlar

Ýurduň içerki frontunda hem Germaniýa goşmaça ykdysady kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüzdir. Inflýasiýa ýokarlanmagyny dowam etdirýär we iri kärhanalaryň köpçülikleýin işden çykarmalary ykdysady durnuklylygy has hem pese düşürýär.   

2024-nji ýylyň noýabr aýyna çenli harytlaryň we hyzmatlaryň bahasy geçen ýyl bilen deňeşdirilende 2%-den gowrak ýokarlanyp, sarp edijileriň satyn alyş ukybyna erbet täsir ýetirdi we ykdysady ösüşi haýallatdy. 

Beýleki tarapdan Germaniýanyň öňdebaryjy kärhanalary iri göwrümli işden boşaltmalar bilen baglanyşykly kararlar kabul edýärler. 

Volkswagen üç zawodyny ýapmagy we müňlerçe işgäri işden boşatmagy meýilleşdirýär. Polat senagat ägirdi bolan Thyssenkrupp 2030-njy ýyla çenli 11000 adamy işden çykarmagy maksat edinýär. Deutsche Bahn bolsa 2024-nji ýylyň ilkinji ýarymynda 1,2 milliard ýewro ýitgi çekendigini habar berip, 2029-njy ýyla çenli 30000 işgäri işden boşatmagy meýilleşdirýär. 

Bosch 5500 sany goşmaça iş ýeriniň ýatyrylandygyny yglan etdi. Jemi işden çykarmalar 120000 adamdan geçip, Germaniýanyň ykdysady bäsdeşlige ukyplylygyny has hem gowşadýar we geljege bolan ynamy pese gaçyrýar. 

Germaniýa demografik kynçylyklar bilen hem ýüzbe-ýüzdir: ilatyň garran bölegi hünärli iş güýjüniň ýetmezçiligini emele getirýär. Ýurduň ykdysady ösüşini dowam etdirmek we durmuş üpjünçilik ulgamlaryny durnukly saklamak üçin Germaniýanyň daşary ýurtly işgärlere bolan garaşlylygy has hem artýar. 

Emma halkara hünärmenleri çekmek we olary saklamak, Germaniýanyň hünärli işgärler üçin global tarap hökmünde bäsdeş galmagyny üpjün etmek üçin gurluş päsgelçilikleri ele almagy zerur.

Onuň hötdesinden gelmek üçin Germaniýa daşary ýurtly işgärleri çekýän we integrasiýa edýän giňişleýin syýasatlary durmuşa geçirmeli.

Rasizm we ksenofobiýa ýurduň halkara abraýyna zyýan ýetirýär we daşary ýurt zehinleriniň üstünlikli integrasiýasyna böwet bolýar.

Diskriminasiýa garşy göreşmek we sosial jebisligi güýçlendirmek Germaniýanyň ykdysady we sosial durnuklylygy üçin möhümdir.

Has çalt integrasiýa prosesleri şol bir wagtda daşary ýurtly işgärlere ykdysadyýete we bilim ulgamlaryna has netijeli goşant goşmaga kömek eder.

Sanlylaşma we innowasiýa zähmet bazaryny höweslendirmekde has möhüm rol oýnamalydyr. Esasan hem senagat we hyzmat pudaklaryndaky ösen tehnologik özgerişler, hem ýerli hem-de daşary ýurtly işgärler üçin täze mümkinçilikler hödürlär.

Tehnologiki taýdan öňdebaryjy zähmet bazary, Germaniýanyň global bäsdeşlik ukybyny güýçlendirer we ony dünýädäki ökde hünärmenler üçin has özüne çekiji ýere öwürer.

Ýene-de bir möhüm ädim býurokratik päsgelçilikleriň azaldylmagydyr. Uzak möhlet dowam edýän we çylşyrymly iş rugsady, köplenç beýleki ýurtlarda işlemek isleýän ýokary hünärli adamlara päsgelçilikler döredýär.

Bu amallary ýönekeýleşdirmek, Germaniýanyň dünýä zähmet bazaryndaky ornuny ýokarlandyrar we has bäsdeş ýagdaýa öwürer.

Söwda garaşlylyklaryny täzeden gözden geçirilmek

Hytaý soňky ýyllarda daşary söwda sarsgynlaryna garşy ykdysadyýetini berkitmek üçin möhüm ädimleri ätdi. 

2000-nji ýylda Hytaýyň söwdasynyň 48%-i G7 ýurtlary bilen amala aşyrylýardy, emma bu görkeziji 2024-nji ýylda 30%-e çenli aşaklady.

Şeýle hem, Hytaýyň ABŞ bilen söwdasy ep-esli azaldy. 2022-nji ýylda Hytaý ABŞ-a 536 milliard dollarlyk haryt eksport eden bolsa, bu görkeziji 2023-nji ýylda 20% azaldy. 

Bu ýitgileriň öwezini dolmak üçin Hytaý ösüp barýan ýurtlar bilen söwda ylalaşyklaryna baglaşdy we infrastrukturalaryny maliýeleşdirdi. 

Bu strategiki diwersifikasiýa Germaniýa üçin hem möhüm sapak bolup biler. 

Ýurduň ABŞ we Hytaý bilen söwda gatnaşyklara aşa garaşly bolmagy, ony uly ykdysady töwekgelçiliklere sezewar edýär. 

Afrika, Günorta-Gündogar Aziýa we Günorta Amerika ýaly ösüp barýan bazarlara üns bermek bilen, Germaniýa öz ykdysady durnuklylygyny hasam pugtalandyryp biler.

Emma şeýle üýtgeşmeler, döwrebap we çydamly ykdysady çarçuwany üpjün etmek üçin sanlylaşma we durnukly energiýa üçin düýpli maýa goýumlary bilen goldanylmalydyr.

Germaniýa Hytaýyň çemeleşmesinden ylham alyp, dünýä söwda arenasyndaky ornuny güýçlendirip we ykdysady geljegini kepillik astyna alyp biler.

Germaniýa-Türkiye hyzmatdaşlygynyň mümkinçilikleri

Germaniýanyň ykdysady diwersifikasiýa gözlegi Türkiye bilen gatnaşyklaryny berkitmekden ep-esli peýdalanyp biler.

Strategiki ýerleşişi, dinamiki iş güýji we ösýän senagat düzümi bilen Türkiye, Germaniýanyň ykdysady maksatlary üçin möhüm hyzmatdaşdyr.

Türk senagatlary, esasanam awtoulag, tehnologiýa we energiýa pudaklarynda Germaniýanyň zerurlyklaryna laýyk gelýär we üpjünçilik zynjyrlaryny netijeli dolduryp biler.

Mundan başgada, Türkiye bilen ÝB-niň arasyndaky gümrük bileleşigi Germaniýa çykdajylary uly mukdarda azaltmagy we logistiki netijeliligi üpjün edýär we hyzmatdaşlygyň mümkinçiligini hasam artdyrýar.

Türkiyäniň güýçli ykdysady ösüş ýoly Germaniýanyň söwda ulgamyna goşant goşmak üçin möhüm mümkinçilikleri hödürleýär.

Giňeldilen nemes-türk hyzmatdaşlygy diňe bir Germaniýanyň dünýä bazarlarynda bäsdeşlige ukyplylygyny ýokarlandyrmak bilen çäklenmän, eýsem şol bir wagtda ykdysady töwekgelçilikleri azaltmak üçin möhüm diwersifikasiýa üpjün eder.

 Ykdysady ugurdan başgada, bu hyzmatdaşlyk has berk we strategiki ikitaraplaýyn gatnaşyklara sebäp döredip, has ýakyn syýasy gatnaşyklary ýola goýmak mümkinçiligine eýedir.

 Germaniýa möhüm bir çatrykda durýar we ykdysady kynçylyklaryň hötdesinden gelmek we global söwdanyň üýtgeýän dinamikalary bilen sazlaşykly ýagdaýa gelmegi üçin gyssagly strategiki özgertmeleri talap edýär.

 Global söwdadaky ornuny kepillik astyna almak we içerki ykdysady meseleleri çözmek üçin uzak möhletleýin we geljegi uly çäreleri talap edýär.